Deze tekst werd mogelijk gemaakt met de gewaardeerde steun van fxtas.wordpress.com.

Vrouwelijke dragers van de FMR1-premutatie komen vaker dan normaal vervroegd in de overgang. De officiële naam hiervoor is Fragiele X-geassocieerd primair ovariële insufficiëntie (FXPOI). Doordat de eicelvoorraad eerder opraakt, komen deze vrouwen eerder in de overgang terecht, met klachten als:

  • Opvliegers
  • Droge slijmvliezen (o.a. mond, neus en vagina)
  • Nachtzweten
  • Verhoogd risico op hart- en vaatziekten
  • Verhoogd risico op botontkalking en botbreuken

Zodra vrouwen hun laatste menstruatie gehad hebben, een moment dat je pas achteraf met zekerheid kunt vaststellen, zijn ze definitief niet meer vruchtbaar. Er moet minstens een jaar verlopen zijn sinds de laatste menstruatie voordat er sprake is van de overgang.

Normale overgang

In de normale bevolking raakt meer dan 90 procent van de vrouwen in de overgang boven de 44 jaar. Als vrouwen voor die leeftijd last krijgen van overgangsklachten veroorzaakt door een afgenomen aanmaak van het hormoon oestrogeen heet het dus een vervroegde overgang. Ongeveer 10 procent van de vrouwen heeft hier voor haar 40e mee te maken.

Bij vrouwelijke dragers lijkt het van belang te zijn of zij de premutatie van hun vader of hun moeder hebben geërfd. In het eerste geval hebben zij een grotere kans op FXPOI, zo’n 25 tot 30 procent.
Daarnaast lijkt het aantal herhalingen bij de premutatie van belang. Volgens sommige onderzoeken lopen vooral vrouwen met een aantal herhalingen dat tussen de 80 en de 100 ligt risico op een vervroegde overgang en een eiceltekort.

De teruglopende eicelvoorraad is geen gevolg van de overgang, maar waarschijnlijk juist de oorzaak. Naarmate de eierstokken minder goed functioneren, neemt de productie van het eierstokstimulerende hormoon FSH toe en de aanmaak van het hormoon oestrogeen af. Er zijn minder eitjes om elke maand bij de eisprong vrij te geven, waardoor de vrouw verminderd vruchtbaar raakt. Oestrogeen beschermt vrouwen over het algemeen tegen hart- en vaatziekten en botontkalking. Bij een verminderde aanmaak krijgen vrouwen dus te maken met de bovengenoemde risico’s.

Oorzaak onbekend

Het is nog veelal onbekend waarom vrouwelijke dragers een tekort aan eicellen ontwikkelen (zie dit onderzoek uit 2014). Vrouwen met FXPOI zijn ook op niet alle gebieden te vergelijken met andere vrouwen die vervroegd in de overgang zijn geraakt. FXPOI-patiënten kunnen namelijk na jaren van ontbrekende menstruaties plotseling weer ongesteld raken en zelfs zwanger worden. Sommige patiënten kunnen zelfs normaal ongesteld zijn en toch bezig zijn in de overgang te raken (dit wordt vaak ontdekt door bloedonderzoek naar hormoonwaardes). FXPOI is daarom de verzamelnaam voor de verschillende verschijningsvormen van deze aandoening. Aan de ‘zwaarste’ kant van de schaal staat Fragiele X-gerelateerd primair ovarieel falen (FXPOF), wat inhoudt dat vrouwen helemaal niet meer ongesteld raken en zo goed als geen eicellen meer hebben.

Een snelle diagnose is voor vrouwen en hun families en naasten belangrijk. De overgangssymptomen kunnen niet alleen voor gezondheidsrisico’s zorgen, maar ook de kinderwens komt soms in het gedrang. Vrouwelijke dragers kunnen er bijvoorbeeld voor kiezen om eicellen in te laten vriezen.

Bronnen:

Fragiele X Vereniging Nederland, www.fragielex.nl
Genetics Home Reference, Fragile-X-associated primary ovarian insufficiency, ghr.nlm.nih.gov
National Fragile X Foundation, fragilex.org